گروه شهرستانها: طی سال های گذشته درپی گسترش کانون های داخلی ریزگرد ناشی از خشک شدن پهنه های آبی کوچک نظیر تالاب ها و دریاچه ها ، اقصی نقاط ایران به دفعات شاهد وقوع این پدیده بوده اند اما این موضوع وقتی نگران کننده تر می شود که کانون ایجاد شده، منبع نمکی دارد و می تواند در مقایسه با کانون های عادی، چندین برابر خطرآفرین باشد.
طی سالهای گذشته، تأمین نشدن حقابه تالابها و آبگیرها درکنار اضافهبرداشت از منابع زیرزمینی آب ، بسیاری از تالابها و دریاچه های کشورمان را با بحران خشکسالی مواجه کرده است؛ بحرانی که پیامد آن فقط نابودی این زیستبومهای آبی و اکوسیستم نیست، بلکه خود به کانونهای جدید گرد و غبار تبدیل شدهاند.
دریاچه نمک قم اکنون یکی از همین نقاط بحرانی است و مشاهدات میدانی محیط بانان در تابستان امسال از فعال شدن ریزگردهای نمکی در سطح دریاچه حکایت دارد و ورودی آب به این پهنه تقریباً به صفر رسیده است .
از سوی دیگر، شکسته شدن پوسته نمکی در پی حفر یک کانال ۱۵کیلومتری، کاهش ذخیره آب زیرسطحی و نبود جریان مؤثر حقابه، شرایطی ایجاد کرده است که در صورت تداوم،بزودی میتواند دریاچه را به کانون گرد و غبار نمکی تبدیل کند؛ کانونی که بر اساس نقشههای ترابرد هواشناسی، آثار آن میتواند تا تهران، کاشان، اصفهان و حتی تبریز هم امتداد یابد.
دریاچه نمک با وسعتی نزدیک به ۱۸۰هزار هکتار در محدوده ۳ استان قم، اصفهان و سمنان قرار دارد و اگرچه هنوز به مرحلهای نرسیده که احیای پرهزینهای مانند دریاچه ارومیه را داشته باشد اما نشانههای هشداردهنده در آن آشکار شده است.
به گفته مسئولان محیط زیست قم، این پهنه هنوز در مرحله «پیشگیری» قرار دارد؛ مرحلهای که در آن با تأمین حقابه، کنترل فعالیتهای معدنی و جلوگیری از تخریب پوسته نمکی میتوان از تبدیل شدن آن به یک کانون دائمی ریزگرد پیشگیری کرد .
عدم تأمین حقابه دریاچه نمک
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم درباره آخرین وضع دریاچه نمک، از حقابهای سخن گفت که در عمل بخش بسیار اندکی از آن به دریاچه رسیده است.
اسماعیل احمدیزاده در گفت و گو با ایسنا، با تشریح وضع این پهنه آبی هشدار داد: کاهش ذخیره زیرسطحی، پیوستگی پوسته نمکی را از میان خواهد برد و با وزش باد، ذرات نمک از سطح دریاچه بلند میشود که پیامد این وضع فقط محدود به خود دریاچه نیست و در صورت تداوم، میتواند اراضی کشاورزی، سلامت مردم، منابع زیرزمینی آب و حتی زیرساختهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
معاون محیط زیست قم درباره دامنه اثرگذاری این ریزگردها گفت: زمانی که آب به تالاب برسد، پوسته نمکی دوباره پیوستگی مییابد و از برخاستن غبار جلوگیری میشود؛ اما اگر ورودی آب ادامه نیابد، سطح دریاچه به تدریج به کانون گرد و غبار تبدیل خواهد شد.
وی با اشاره به نقشههای ترابرد هواشناسی افزود: آثار گرد و غبار برخاسته از این محدوده، بسته به جهت و شدت باد، میتواند به استانهای اطراف از جمله تهران، کاشان و اصفهان برسد و حتی در مواردی اثرات آن در تبریز نیز مشاهده شود.احمدیزاده تأکید کرد: ریزگرد نمکی علاوه بر پیامدهای معمول گرد و غبار، میتواند برای اراضی کشاورزی و سلامت انسان هم آثار نامطلوبی داشته باشد. از سوی دیگر، کاهش آب زیرسطحی در منطقه میتواند خطر فرونشست زمین را افزایش دهد؛ پدیدهای که با فشرده شدن بافت اسفنجی خاک، ظرفیت آبپذیری و ذخیره آب را کاهش میدهد و میتواند به زیرساختهایی مانند جادهها، فرودگاهها و ابنیه آسیب برساند.
حقابه ۱۵۴میلیون مترمکعبی روی کاغذ
معاون محیط زیست قم با بیان این که نخستین مسأله در وضع فعلی دریاچه نمک، تأمین نشدن جریان طبیعی آب است، اظهار داشت: ورودی رودخانههای اصلی حوزه آبریز عملاً به دریاچه نمیرسد و ریشه این موضوع در بالادست قرار دارد؛ جایی که حدود ۱۰سد با حجم ذخیره بیش از ۵ میلیون مترمکعب، علاوه بر بندها و حوضچههای ذخیره آب باغات کشاورزی، بخش عمده جریان آب را پیش از رسیدن به پاییندست نگه میدارند.به گفته وی فقط در سالهایی با بارندگیهای شدید، مانند سال ۱۳۹۸، بخشی از آب این سازهها به پاییندست رسیده است.
احمدیزاده با اشاره به تعیین حداقل حقابه حوزه آبریز دریاچه نمک، گفت: شورای عالی آب رقم ۱۵۴میلیون مترمکعب را به عنوان حداقل حقابه این حوزه تعیین کرده است و سازمان حفاظت محیط زیست نیز طرح تعیین نیاز آبی تالابها را در سطح کشور دنبال میکند که این طرح در مراحل پایانی قرار دارد و پس از تعیین نیاز آبی، وزارت نیرو باید اختصاص حقابه را عملی کند.
وی با تأکید بر این که فاصله میان رقم مصوب و آبی که عملاً به دریاچه رسیده، بسیار زیاد است، افزود: از سال ۱۴۰۰تاکنون، بر اساس آمار موجود، آزادسازی آب از رود قمرود بین یک تا حدود ۸ میلیون مترمکعب بوده و از سد ساوه هم گزارشی از ورود حقابه به دریاچه نمک طی این سالها ثبت نشده است.
کانالی که پوسته نمکی را شکست
معاون محیط زیست قم در ادامه با اشاره به این که طی ۳ سال گذشته کانالی به طول ۱۵کیلومتر در سطح دریاچه حفر شده که با شکستن پوسته نمکی و ایجاد عمقی ۳ تا ۴ متری، آب زیرسطحی را مستقیماً در معرض تابش خورشید قرار داده است ، ادامه داد: درپی ایجاد این کانال شدت تبخیر چند برابر شده و با توجه به ناچیز بودن ورودی آب، این وضع در شکلگیری ریزگردهای نمکی مؤثر است.
احمدیزاده تصریح کرد: در فصل بهار، به دلیل رطوبت و بارشهای منطقه، وضع سطح دریاچه نسبتاً مناسبتر است و گرد و غبار کمتری مشاهده میشود؛ اما در تابستان امسال، هنگام بازدید میدانی، ریزگردهای نمکی در منطقه فعال بودهاند که با کاهش ذخیره آب زیرسطحی، ذرات نمک موجود در سطح، بهویژه در حاشیهها، پیوستگی و سختی خود را از دست میدهند و بر اثر وزش باد یا تغییرات سطحی، به صورت غبار نمکی در هوا پراکنده میشوند که این موضوع در صورت عدم تأمین حقابه طبیعی است.
